Theo Boon, ontwikkelmanager zaadvast bij Odin

Bij Odin bouwen we aan een landbouwsysteem waarin boeren en veredelaars natuurlijk veredelde gewassen gebruiken. Een systeem waarin niet de kunstmatige veredelingstechnieken gebruikt worden waarmee de meeste groenten tot stand komen, zoals hybridisering, cms of gentech. Een systeem zonder patenten. Hoe we dat doen? Met zaadvaste groenten. In 2025 hebben we hier samen met een aantal telers belangrijke stappen in gezet. In de komende jaren gaan we dit verder uitbouwen.

Wat zijn zaadvaste groenten?

De meeste groenten in Nederlandse schappen zijn hybriden. Ook in bio-winkels. Deze zijn op een meer kunstmatige manier gekruist om bepaalde eigenschappen te versterken, zoals opbrengst, uniformiteit of houdbaarheid. Ze leveren vaak een hoge productie, maar zijn niet geschikt om zelf zaad van te winnen. Hierdoor zijn ze vaak sterk afhankelijk van commerciële veredeling. Ook zitten er vaak patenten op, waardoor boeren en veredelaars de gewassen niet verder mogen veredelen. Dit betekent dat boeren jaarlijks opnieuw zaad moeten kopen.

Zaadvaste rassen zijn groenterassen waarvan je zelf weer zaden kunt oogsten die dezelfde eigenschappen hebben als de moederplant. Zoals in de natuur. Ze zijn genetisch stabiel. Dat betekent dat ze – anders dan de hybride rassen – hun kenmerken doorgeven aan de volgende generatie. Ook zitten er geen patenten op en kunnen veredelaars, boeren en hobbytuiniers ze zelf verder veredelen. Door op zaadvast in te zetten, willen we een impuls geven aan meer natuurlijk veredelde groenten in Nederland en een biologische keten die onafhankelijker is van de grote internationale zaadleveranciers.

Het eerste jaar: 11 telers kweken zaadvaste groenten

In 2025 zijn we met onze ontwikkelmanager zaadvast Theo Boon, met 11 telers gestart met een belangrijke overstap: waar mogelijk hybride rassen vervangen door zaadvaste varianten. Dat is best een uitdaging, want boeren zijn gewend aan hybride rassen met hun uniformiteit in vorm, voorspelbare oogsttijd en opbrengst.

In het AGF-schap hebben we vorig jaar onder andere wortelen, uien, bieten, pompoenen, boerenkool, palmkool, koolrabi, suikermais, courgettes, radijs en witlof op grotere schaal zaadvast geteeld, met verschillende Odin-telers. Dit is in de basis goed gelukt. Tegelijkertijd hebben we belangrijke leerpunten opgedaan. Zo bleek bijvoorbeeld dat de bewaarbaarheid van pompoenen en de gevoeligheid van courgettes voor meeldauw nog aandacht vragen. Deze inzichten gebruiken we om samen met telers de teelt verder te verbeteren en waar nodig veredelingsdoelen bij te stellen.

Zaadvaste rode boerenkool, Odin boerderij De Beersche Hoeve 2025

Vergelijken met hybride

We hebben zaadvaste rassen vergeleken met hybride rassen, met name om te kijken of zaadvast geschikt is om de komende jaren op grotere schaal te telen. Er is in feite sprake van een veredelingsachterstand op zaadvast, waar een inhaalslag gemaakt moet worden. Hiervoor moeten veredelingsprogramma’s opgezet en uitgebreid worden om in de toekomst verbeterde zaadvaste rassen te kunnen telen. Denk hierbij aan tomaten, komkommers, broccoli en bloemkool.

Groenten die altijd al zaadvast waren

Wat we afgelopen jaar ook ontdekten is dat er gelukkig nog groentes zijn die altijd al zaadvast waren. Denk aan bosui, meiraapjes en rammenas. Dit geldt ook voor veel bladgewassen, zoals veel slasoorten en vlinderbloemigen, zoals erwten bonen en lupinen, die allemaal zelfbestuivend zijn. Deze worden meegenomen in het zaadvaste assortiment van Odin en zullen ook als zodanig benoemd worden in de schappen.

Kleine zaadvaste groenteteelten en experimenten

Naast de grotere volumes hebben we ook kleinere teelten getest, zoals pastinaak, knolselderij en rucola. Deze proefvelden helpen ons om verschillende varianten van deze groenten beter te leren kennen. Op basis daarvan bepalen we of we deze later opschalen of dat er nog verder getest moet worden.

Daarnaast hebben we vergelijkende proeven gedaan tussen zaadvaste en hybride rassen bij gewassen zoals tomaat, komkommer, broccoli en bloemkool. Dit helpt ons om beter te begrijpen waar zaadvaste rassen al volwaardig kunnen concurreren en waar verdere ontwikkeling nodig is.

Wat we doen in 2026 - zaadvaste groenten bij Odin, op het land en in het AGF-schap

Opschalen zaadvaste teelten

In 2026 plant Odin in overleg met telers grotere hoeveelheden zaadvaste groenten en breiden wij het aantal zaadvaste groenten verder uit. De zaadvaste groenten (in de winkel herkenbaar aan het Wortel-logo) zijn tot nu toe goed ontvangen in onze winkels en er is vraag naar meer assortiment en jaarrond-beschikbaarheid.

Logo zaadvaste groenten

Proeven met zaadvaste gewassen

Daarnaast worden ook weer proef- en vergelijkingsteelten gepland in samenwerking met verschillende telers, het Louis Bolk Instituut (onderzoek), Bingenheimer Saatgut (Duitse biodynamische veredelaar), Vitalis (Nederlandse biologische veredelaar), Warmonderhof (opleiding voor biodynamische landbouw) en natuurlijk Odin-boerderij De Beersche Hoeve, die een belangrijke rol speelt in proefprojecten met zaadvaste veredeling en zaadvermeerdering.

In 2026 zijn er proefteelten en vergelijkingen gepland met bloemkool, broccoli, koolrabi, courgette, prei, paprika, komkommer, diverse soorten tomaten, pompoen, radicchio, bospeen, rucola, red chard en veldsla.

Groter aanbod zaadvast in Odin-winkels

In 2026 werken we verder aan het Odin-assortiment om wortelen, uien en bieten helemaal over te schakelen naar zaadvaste rassen en het seizoen met deze zaadvaste bewaargroenten zo lang mogelijk door te laten lopen tot april 2027. Pompoenteelten (oranje, groen en butternut) plannen we in het seizoen 2026 tot januari 2027.

Daarnaast breiden we de teelt uit van pompoenen, boerenkool, palmkool, koolrabi, suikermais, courgettes, radijs en witlof. Ook kleinere teelten (die deels al zaadvast waren) worden opgepakt, zoals meiraapjes, koolraap, rettich, pastinaken en boontjes (tuinboon, peulen, erwten, kapucijners).

Verder veredelen van zaadvaste gewassen

Met de ervaringen en proefteelten uit voorgaande jaren, met name 2025, wordt duidelijk dat er nog veel zaadvast veredelingswerk te doen is. We willen met name meer geschikte zaadvaste rassen van ui, prei en courgette. Een bijzondere groep vormt de koolsoorten (Brassica). Met name de zaadvaste varianten van bloemkool en broccoli zijn niet uniform genoeg en het moment van oogsten is nog uitdagend, vanwege meerdere oogstgangen – de kolen rijpen niet gelijktijdig af. We onderzoeken dit jaar op proefveldjes bij De Beersche Hoeve en zorgboerderij Thedinghsweerth of de nieuwe zaadvaste broccoli en bloemkool rassen van veredelaar Heinz-Peter Christiansen (Saat:Gut, Noord-Duitsland) perspectieven biedt.

Dit jaar werken we ook verder aan het Graancirkel-initiatief: samen met akkerbouwers plannen maken om meer granen en graanpopulaties voor 2027 te telen. Op De Beersche Hoeve start een project met oude graanrassen (oa. St. Jans rogge, naakte haver en naakte gerst). Zo hopen we in de tweede helft van 2026 volgende stappen te zetten in de uitbreiding van zaadvaste rassen op het land, in de winkel en op het bord.

Samenwerking binnen Europa ‘Zaadvast uit het Zuiden’

In het kader van het project ‘Zaadvast uit het Zuiden’ gaan we met collega-groothandels uit Duitsland en Italië gezamenlijk teelten met zaadvaste rassen realiseren. In Nederland kunnen we niet jaarrond alle groenten verbouwen. Zuid-Europa levert Noord -Europa verse groenten (bladgewassen en vruchtgewassen zoals tomaat, komkommer paprika en courgette) in de winter en het vroege voorjaar. Willen we die ook in zaadvaste varianten aanbieden, dan is internationale samenwerking belangrijk. Daarom werken we in Italië en Spanje samen met telers om van hen zaadvaste groenten te krijgen. In ons project ‘Zaadvast uit het Zuiden’ werken we met collega-groothandels in Duitsland en Italië samen om ook daar teelten met zaadvaste rassen te realiseren. Ook maken we afspraken met onze telers in Italië voor verse groenten (bladgewassen, koolrabi, bieten, radijs, rucola, rettich, bospeen en courgette) voor het najaar en de winter 2026/2027.

In 2026 hopen we daar letterlijk en figuurlijk al de eerste groenten en vruchten van te plukken.

Video 'Zaadvaste groenten - veredeling zonder patenten of gentech'